2022 Mayıs/May 75-104

Kırım Savaşı’nda Salgın Hastalıklar (1853-1856)

Epidemics in the Crimean War

Yusuf KOĞ


Kaynak Göster / Citation
Chicago: 
Koğ, Yusuf. “Kırım Savaşı’nda Salgın Hastalıklar (1853-1856)” Tarihçi 2, no. 2 (Mayıs 2022): 75-104.

Full Article                         Özet/Abstract
    Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı Pdf-indir-Copy.png                                 Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı 1200px-Youtube_icon.svg_-1024x1024.png      


Özet

Salgın hastalıklar, insanoğlunun en büyük sorunlarındandır. İlk defa hayvanların evcilleştirilmesiyle insan hayatına giren hastalıklar, tarih boyunca hemen her dönemde görülmüştür. Daha çok doğal afetler, göçler ve savaşlardan sonra ortaya çıkan hastalık mikropları insana ve doğaya büyük zararlar vermiştir. Kırım Savaşı (1853-1856), hastalıkların en fazla görüldüğü savaşlardan biridir. Kırım Savaşı’nda hastalık kaynaklı ölümlerin savaştaki çarpışmalardan daha fazla olması bunu açıkça göstermektedir. Savaşta görülen hastalıklar İngiltere, Fransa, Sardunya ve Osmanlı Devleti’nin oluşturmuş olduğu ittifak birliği askerlerini olumsuz yönde etkilemiştir. Kırım Savaşı’nda görülen salgın hastalıklar, askerlerin ailelerine yazdıkları mektuplara, anılarına, arşiv belgelerine, vakanüvis eserlerine ve dönemin gazetelerine yansımıştır. Bu hastalıklar içerisinde askerlerin çoğunlukla tifüs, kolera, iskorbüt, sıtma ve dizanteri gibi hastalıklardan etkilendiği görülmektedir.
Çalışmada, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi ve Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt ve Denetleme Başkanlığı Arşivi (ATASE) Kırım Harbi Kataloğu (1853-1856) belgelerinden istifade edilmiştir. Bunun yanında süreli yayınlar içerisinde Ceride-i Havadis gazetesinden, dönemin vakanüvis eserleri ile birlikte her türlü araştırma ve inceleme eserlerden faydalanılarak, Kırım Savaşı’nda salgın hastalıklara dair farklı bir perspektif sunmaya çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Kırım Savaşı, Salgın Hastalıklar, Kolera, İskorbüt, Karantina.

Abstract

Epidemic diseases are one of the biggest problems of human beings. Diseases that entered human life with domestication of animals fort he first time have been observed in almost every period throughout history. Rather, natural disasters, emigration and disease microbes after wars have caused great harm to man and nature. Crimean War (1853-1856) is one of the war that diseases can be seen mostly. In the Crimean War, the fact shows that disease-related deaths were higher than those in the war. Diseases in the war adversely affected the troops of the alliance of England, France Sardinia and The Ottoman Empire. Epidemic diseases in the Crimean War were reflected in the letters of the soldiers families, their memoirs, archival documents, chronicle works and newspapers of theperiod. Among these diseases, the soldiers are mostly affected by diseases such as cholera, typhus, scorbutic, malaria and dysentery
In the study, the documents of the Presidency State Archives Ottoman Archives and the General Staff Military History and Strategic Studies and Inspection Presidency Archive (ATASE) Crimean War Catalogue (1853-1856) were used. In addition, it has been tried to present a different perspective on epidemic diseases in the Crimean War by making use of all kinds of research and examination works, together with the chronicler works of the period, from the newspaper Ceride-i Havadis.
Keywords: Crimean War, Epidemic Diseases, Cholera, Scorbutic, Quarantine.

References

  • 1. Arşivler
  • 1.1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivleri Daire Başkanlığı
  •  Sadaret Amedi Kalemi Evrakı (A. AMD), 58/85; 63/79; 63/96.
  • Sadaret Mektubi Kalemi Mühimme Evrakı (A. MKT. MHM), 68/83; 74/54; 78/38; 82/78.
  • Sadaret Mektubi Kalemi Nezaret ve Devair Evrakı (A. MKT. NZD), 115/15; 152/35; 168/64.
  • Sadaret Mektubi Kalemi Umum Vilayat Evrakı (A. MKT. UM), 161/30; 163/6; 163/97; 167/4; 169/26; 174/54; 209/34; 213/47.
  • Hariciye Nezareti Siyası Kısım Evrakı (HR. SYS), 80/61; 1349/54; 1352/37.
  • Hatt-ı Hümayun (HAT), 1648/2.
  • 1.2. Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Arşivi (ATASE)
  • ATASE, Dosya: 1/10, Klasör: 55, Fihrist: 3.
  • ATASE, Dosya: 1/10, Klasör: 55, Fihrist: 3/1.
  • ATASE, Dosya: 1/10, Klasör: 55, Fihrist: 3/4.
  • ATASE, Dosya: 1/10, Klasör: 55, Fihrist: 3/5.
  • ATASE, Dosya: 1/10, Klasör: 55, Fihrist: 3/6.
  • 1.3. Yayımlanmış Arşiv Belgeleri
  • Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, Osmanlı Belgelerinde Kırım Savaşı (1853-1856), Ankara, 2006.
  • 2. Gazeteler
  • Ceride-i Havadis; 633, 636, 688, 704, 706, 718, 790.
  •  3. Kitaplar
  • Abdurrahman Şeref. Tarih Musahabeleri, çev. Enver Koray, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1985.
  • Ahmed Cevdet. Tezakir, yay. Cavid Baysun, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1953.
  • Ahmed Lütfi Efendi. Vakanüvis Ahmed Lütfi Efendi Tarihi, IX, yay. Münir Aktepe, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1984.
  • Ahmed Muhtar Paşa, Kırım Harbi’nde Silistre Müdafaası; 1853-54 Tuna Seferi, haz. Gültekin Yıldız, Fatih Tetik, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2014.
  • Ahmed Rasim. Osmanlı Tarihi, IV, İstanbul: Çevik Matbaacılık, 2000.
  • Ahmed Rıza Trabzoni, Manzume-i Sivastopol, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2000.
  • Ahmet Vefik Paşa. Fezleke-i Tarih-i Osmani, haz. Şakir Babacan, İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 2011.
  • Armaoğlu, Fahir. 19. Yüzyıl Siyasi Tarihi (1789-1914), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1997.
  • Badem, Candan. Kırım Savaşı ve Osmanlılar, çev. Eşref Bengi Özbilen, İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2017.
  • Çetin, Mehmet. Kırım Savaşı: Emperyal Güçlerin Dünya Savaşı Pratiği, Ankara: Avrasya Araştırma Enstitüsü Yayınları, 2016.
  • Figes, Orlando. Kırım Son Haçlı Seferi, çev. Nurettin Elhüseyni, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2012.
  • Fontmagne, Durand de. Kırım Harbi Sonrasında İstanbul, çev. Gülçiçek Soytürk, İstanbul: Kervan Kitapçılık Yayınları, 1977.
  • Hempel, Sandra. The Medical Detective: John Snow, Cholera and the Mistery of Broad Street Pump, London: Granta Books, 2007.
  • İnal, İbnülemin Mahmut Kemal. Son Sadrazamlar, I, İstanbul: Dergâh Yayınları, 1982.
  • Karaca, Taha Niyazi Karaca. Büyük Oyun, İstanbul: Timaş Yayınları, 2015.
  • Karal, Enver Ziya. Osmanlı Tarihi, (Nizam-ı Cedid ve Tanzimat Devirleri 1789-1856), V, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2007.
  • Karpat, Kemal H. Osmanlı Nüfusu 1830-1914, çev. Bahar Tırnakçı, İstanbul: Timaş Yayınları, 2010.
  • Kılıç, Orhan. Eskiçağdan Yakınçağa Genel Hatlarıyla Dünyada ve Osmanlı Devleti’nde Salgın Hastalıklar, Elazığ: Orta-Doğu Araştırmaları Merkezi Yayınları, 2004.
  • Kukul, M. Halistin. Şeyh Şamil ve Çeçenistan, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2002.
  • Mahmud Celaleddin Paşa, Mirat-ı Hakikat, I-II-III, haz. İsmet Miroğlu, İstanbul: Berekât Yayınları, 1983.
  • Nikiforuk, Andrew. Mahşerin Dördüncü Atlısı Salgın ve Bulaşıcı Hastalıklar Tarihi, çev. Selahattin Erkanlı, İstanbul: İletişim Yayınları, 2018.
  • Özdemir, Hikmet. Salgın Hastalıklardan Ölümler (1914-1918), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2005.
  • Padwick, Constance Evelyn. Florence Nightingale Hasta Bakım Meleği, çev. Serap Torun, Ankara: Akademisyen Tıp Kitabevi Yayınları, 2014.
  • Ponting, Clive. Kırım Savaşı Efsanesinin Arkasındaki Hakikat, çev. Hakan Abacı, İstanbul: Alfa Tarih Yayınları, 2014.
  • Slade, Adolphus. Müşavir Paşanın Kırım Harbi Anıları, çev. Can Badem, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2012.
  •  4. Makaleler
  • Ak, Mehmet. “19. Yüzyıl da Antalya’da Kolera Salgını”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt: 4, Sayı: 17, (Bahar 2011), 254-268.
  • Akyay, Necmettin & Payzın, Sabahattin. “Kolera Tedavisi”, Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji Dergisi, Cilt: 8, Sayı: 1, (1948), 71-80.
  • Çetin, Mehmet & Kök, Recep. “Kırım Savaşı’nda Müttefik Orduların İkmali” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt: 8, Sayı: 39, (Ağustos 2015), 815-837.
  • Çetin, Mehmet & Kök, Recep. “Kırım Savaşı’nda Osmanlı Ordusu’nda Yaşanan Lojistik Problemler.” Turkish Studies, vol. 10, no. 10, (Summer 2015): 313-340.
  • Ertaş, Mehmet Yaşar & Kağan, Eğnim. “Evliya Çelebi Seyahatnamesinde Hastalıklar”, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı: 10, (Ağustos 2011), 83-108.
  • Karayaman, Mehmet. “Kırım Harbinde Sağlık Hizmetleri (1853-1855)”, Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 1 Sayı: 2, (Haziran 2008), 59-75.
  • Keleş, Erdoğan. “Kırım Savaşı’nda (1853-1856) Müttefik Orduların Sevk ve İdare Merkezi: Varna”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt: 9, Sayı: 43, (Nisan 2016), 773-800.
  • Macar, Oya Dağlar. “Kırım Savaşı’nda İstanbul, İzmir ve Çanakkale’deki İngiliz Hastaneleri”, Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: IX, Sayı: 2, (Ekim 2016), 194-218.
  • Özer, Sevilay. “II. Dünya Savaşı Yıllarında İstanbul’da Tifüs”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, Cilt: 15, Sayı: 30, (Bahar 2015), 171-201.
  • Yaşayanlar, İsmail. “Bir Hastalık Olarak Kolera ve Tarihte Kolera Pandemileri”, Toplumsal Tarih Dergisi, Sayı: 296, (Ağustos 2018), 49-55.
  • Yıldırım, Nuran. “Su ile Gelen Ölüm; Kolera ve İstanbul Suları” Toplumsal Tarih Dergisi, Sayı:145, (Ocak 2006), 18-29.
  • Yılmaz, Özgür. “1847-1848 Kolera Salgını ve Osmanlı Coğrafyasındaki Etkileri”, Avrasya İncelemeleri Dergisi, Cilt: VI, Sayı: 1, (2017), 23-55.
  • Torun, Serap & Kadıoğlu, Selim. “Kırım Savaşı’nda İskorbüt İlleti” Lokman Hekim Journal, Cilt: 2 Sayı: 2, (Ağustos 2012), 10-20.
  • 5. Tezler
  • Akyüz, Fatih. “Kırım Savaşı’nın Lojistiğinde İstanbul’un Yeri.” Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2006.
  • Gümüştaş, Mustafa Koray Gümüştaş. “Bazı Olgularda Plazma ve Lökosit C Vitamini (Askorbik Asid) Konsantrasyonu.” Yayımlanmamış Uzmanlık Tezi, İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, 1989.
  • Keleş, Erdoğan. “Osmanlı, İngiltere ve Fransa İlişkileri Bağlamında Kırım Savaşı.” Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009.
  • Merttürk, Melis. “Bildirimi Zorunlu Bazı Bulaşıcı Hastalıkların Mevsimsel Prevalansı ve Kronobiyolojisi.” Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, 2011.
  • Torun, Serap. “Kırım Savaşı’nda Hasta Bakımı ve Hemşirelik.” Yayımlanmamış Doktora Tezi, Çukurova Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, 2008.


Tarihler

  • Başvuru Tarihi / Submitted : 26.04.2022
  • Kabul Tarihi / Accepted : 14.05.2022
  • Yayınlanma Tarihi / Issued : 21.05.2022