2022 Mayıs/May 54-74

Çarlık Dönemi Hazarötesi Bölgesinde Eğitim

Education in Trans-Caspian Region during the Czarist Era

Doç. Dr. Ebubekir GÜNGÖR


Kaynak Göster / Citation
Chicago: 
Güngör, Ebubekir. “Çarlık Dönemi Hazarötesi Bölgesinde Eğitim” Tarihçi 2, no. 2 (Mayıs 2022): 54-74.

Full Article                         Özet/Abstract
    Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı Pdf-indir-Copy.png                                 Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı 1200px-Youtube_icon.svg_-1024x1024.png      


Özet

Çarlık Rusya’nın Türkistan’ı işgali uzun bir sürece yayılmıştır. Kazak bozkırlarının nüfuz altına alındığı 1730’dan başlayan süreç, Türkmen topraklarının işgali ile ancak XIX. yüzyılın sonunda nihayet bulmuştur. Dolayısıyla en son Türkmenler Rus hakimiyetine alınmış ve burada Hazarötesi bölgesi adıyla idari birim oluşturulmuştur. İşgal sürecinde ele geçirilen yerler Kafkas valiliğine, 1890’da Türkistan Askeri Valiliğine bağlanmıştır. Çarlık hakimiyetinde Türkistan eğitim kurumları ile ilgili Çarlık, Sovyet ve bağımsız Türkmenistan dönemlerinde çalışmalar yapılmış, ancak bunlar Türkistan coğrafi alanı çerçevesinde oldukça genel ve belirli tarih örnekleri üzerinden şekillenmiştir. Belirli bir bölge ve süreç içerisini konu alan araştırma oldukça az sayıdadır. 
Bu çalışmada Hazarötesi bölgesi eğitim kurumları Rus istatistik komisyonlarının hazırladıkları raporların sunduğu veriler çerçevesinde süreci niceliksel olarak değerlendirmeyi amaçlamıştır. Böylelikle Çarlık dönemi sürecinde eğitim kurumlarının durumları tespit edilmeye çalışılmıştır. Elde edilen sonuçlara göre, Müslüman okulları Çarlık döneminde sayılarını ve öğrencilerini artırarak varlıklarını korumuşlardır. Bölgede Rus okulları, yabancı göçmen nüfus için açılmış, ancak okullaşma oranı Müslümanlardan çok farklı olmamıştır. Çarlık dönemi boyunca uygulanan burs, yurt, teşvik uygulamalarına rağmen Rus okullarına Türkmenlerin çok ilgi göstermedikleri tespit edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Hazarötesi, Eğitim, Mektep, Medrese, Rus Okulu, Türkmen

Abstract

The invasion of Turkestan by the Czarist Russia was completed after a long-lasting campaign. The process started with the subordination of Kazak steppes in 1730 and lasted until the end of 19th century when the Turkmen territories were invaded by Russia. Thus, the lates people subordinated to the Russian hegemony were Turkmens, and Russia created an administrative structure called the Province of Trans-Caspian. The regions acquired during the invasion was integrated to the Governorate of Caucasia, and to the Military Governorate of Turkestan in 1890. There are studies on the educational institutions in Turkestan under the Czarist regime, which are conducted during the Czarist, Soviet and Turkmenistan periods. However, these studies have focused on quite general subjects and certain historical samples in Turkestan. The number of studies that focus on a determined region and historical process are very limited.
This article aims to make a qualitative evaluation of the educational institutions in the Trans-Caspian region within the historical process by relying on the reports prepared by the Russian statistic committees. Thus, the situation of educational institutions has been shown during the Czarist era. According to the findings, the Muslim educational establishments survived by increasing school and student numbers in the era. The Russian schools in the region were founded for immigrants, and the rate of schooling among them was not significantly different from the Muslim population. It has been also revealed that the Turkmens have shown very little interest to the Russian schools despite scholarships, dormitories and other promotions offered by the Russian government.
Keywords: Trans-Caspian, Education, School, Madrasa, Russian School, Turkmen

References

  • Adres Spravoçnik po Zakaspiyskoy Oblasti na 1915 God.İzdanie Zakaspiyskogo Oblastnogo Statiçeskogo Komiteta Ashabad:1915.  
  • Belyayev, İ. A. Mektebı Zakaspiyskoy Oblasti. Ashabad: 1916.
  • Geyer, İ. İ. Ves Ruskiy Turkestan. Taşkent: 1897.
  • Güngör, Ebubekir. “İpek Yolu Kavşağında Bir Eyalet: Rus Çarlığı Döneminde Fergana’da Eğitim.” Tarihçi  1, no. 1 (Ocak 2021): 136-152.
  • Karta Zakaspiskogo Kraya. Voenno-Topografiçeskiy Otdel Kavkazskogo Voennogo Okruga, Masştab 20 Ver.: 1873.
  • Konopka, S. R. Turkestanskiy Kray. Taşkent: 1913.
  • Obzor Zakaspiyskoy Oblasti s 1882 po 1890 God. Ashabad: 1892.
  • Obzor Zakaspiyskoy Oblasti za 1890 – 1896 God. Ashabad: 1897.
  • Obzor Zakaspiyskoy Oblasti za 1891 God. Ashabad: 1893.
  • Obzor Zakaspiyskoy Oblasti za 1892 God. Ashabad: 1893.
  • Obzor Zakaspiyskoy Oblasti za 1893 God. Ashabad: 1895.
  • Obzor Zakaspiyskoy Oblasti za 1893 God. Ashabad: 1895.
  • Obzor Zakaspiyskoy Oblasti za 1899 God. Ashabad: 1900.
  • Obzor Zakaspiyskoy Oblasti za 1900 God. Ashabad: 1902.
  • Obzor Zakaspiyskoy Oblasti za 1904 God. Ashabad: 1905.
  • Obzor Zakaspiyskoy Oblasti za 1910 God. Ashabad: 1913.
  • Obzor Zakaspiyskoy Oblasti za 1912-1913-1914 g. G. Ashabad: 1916.
  • Otçet o Sostayanii Voysk Zakaspiyskoy Oblasti So vremini Okoçaniya Ahal Tekinskoy Ekspeditsii po 1895-y God Vkluçitelno. Ashabad: 1897.
  • Pervaya Vseobşaya Perepis Naseleniya Rossiyskoy İmperii 1897 g. LXXXII. Zakaspiyskaya Oblast: 1904.
  • Somuncuoğlu, B. Tümen. Türkistan’da Eğitim (1865-1917) ve Çarlık Rusya’sının Sosyo-Politik Açıdan Eğitime Yaklaşımı. Basılmamış Doktora Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı, 2006.
  • Spisok Nasellennıh Mest Zakaspiyskoy Oblasti (Po Dannım 1913-1914 g. G.), İzdanie Zakaspiyskago Oblastnogo Statiçeskago Komiteta. Ashabad: 1915.
  • Şahin, Resul. XIX. Yüzyılda Hazar Ötesi Türkmenlerinin Siyasi, Sosyal, Ekonomik ve Kültürel Yapısı. Basılmamaış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Genel Türk Tarihi Anabilim Dalı, Ankara: 2020.
  • Venükov, M. Opıt Vaennogo Obozreniya Ruskih Granits v Azii. S. Peterburg: 1876.
  • Vurgun, Seda Yılmaz. “Hazar Ötesi Türkmenlerinde Sosyo-Kültürel Hayat”. Türk Dünyası Araştırmaları. No. 217, (Ağustos 2015): 65-76.


Tarihler

  • Başvuru Tarihi / Submitted : 01.05.2022
  • Kabul Tarihi / Accepted : 20.05.2022
  • Yayınlanma Tarihi / Issued : 21.05.2022