2021 Ocak/January, 53-78

Mütareke Dönemi Ordu Müfettişliklerinin Kurulması ve Müfettişlerin Faaliyetleri

Establishment of the Army Inspectorates and the Activities of the Inspectors in the Armistice Period

Doç. Dr. İsmail EFE


Kaynak Göster / Citation
Chicago: 
Efe, İsmail. “Mütareke Dönemi Ordu Müfettişliklerinin Kurulması ve Müfettişlerin Faaliyetleri.” Tarihçi 1, no. 1 (Ocak 2021): 53-78. 

Full Article          Özet/Abstract        Söyleşi/Live Interview
    Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı Pdf-indir-Copy.png                 Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı 1200px-Youtube_icon.svg_-1024x1024.png                    Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı Shot-0006.jpg


Özet

II. Meşrutiyet’in ilanından sonra orduda yapılan modernleşmenin sonucu olarak 1909 yılında ilk kez 1., 2. ve 3. Ordu Umum Müfettişliği kuruldu. 1910 yılında yapılan çıkarılan ordu teşkilat nizamnamesi ile müfettişlik uygulaması mevcut bütün ordulara teşmil edildi. 1913 yılında uygulamaya geçirilen müfettişlik kurumu Birinci Dünya Savaşı’nın çıkmasıyla birlikte uygulamadan kaldırıldı. Ancak 30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Mütarekesi yeni bir durum ortaya çıkarmış, Genelkurmay Başkanlığı mütareke şartları altında orduyu yeniden teşkilatlandırma çabası içine girmişti. Mütareke hükümlerine uygun olarak ordunun yeniden yapılandırılması kapsamında 30 Nisan 1919 tarihinde müfettişlik teşkilatı yeniden aktif hale getirilmesine karar verildi. 1., 2., ve 3. Ordu Müfettişliklerinin kurulmasından sonra da  karar Mustafa Kemal Paşa 9. Ordu (sonra 3. Ordu) Müfettişliğine, Cemal Paşa 2. Ordu Müfettişliğine, Fevzi Paşa 1. Ordu Müfettişliğine atandılar. Özellikle Mustafa Kemal Paşa’nın Ordu Müfettişi olarak Anadolu’ya gönderilmesi uzun süre devam eden tartışmaların merkezinde yer aldı. Gerçekten Mustafa Kemal Paşa diğerlerine tanınmayan olağanüstü yetkilerle mi Anadolu’ya gönderilmişti? Diğer müfettişlerin benzer yetkileri yok muydu?   Bu çalışma ordu müfettişliği kavramını ele alarak, müfettişliklerin oluşturulma sürecini tarihi bir zemine oturtmak ve Mustafa Kemal Paşa’nın 9. Ordu Müfettişi olarak görevlendirilme sürecini tarihsel şartlarla bağdaştırarak ortaya koyma amacını taşımaktadır. Çalışmanın problematiği Mustafa Kemal Paşa Milli Mücadele hareketini başlatırken diğer müfettişlerin nasıl bir faaliyet içinde olduklarının belirlenmesidir. Bu nedenle makalede Mustafa Kemal Paşa ve diğer komutanların niçin müfettiş olarak seçildikleri tartışmalarına girilmeyerek yalnızca müfettişlerin faaliyet alanları incelenmeye tabi tutulmuştur. Makalenin oluşturulmasında başta Askeri Tarih Arşivi (ATASE) ve Osmanlı Arşivi olmak üzere gazeteler, hatıralar ve konu ile ilgili telif eserlerden faydalanılmıştır.   

Anahtar Kelimeler: Mütareke Dönemi, Ordu Müfettişlikleri, İtilaf Devletleri, İstanbul Hükümeti, Mustafa Kemal Paşa, Cemal Paşa   

Abstract

As a result of the modernization made in the army after the proclamation of the Second Constitutional Monarchy, the 1st, 2nd, and 3rd Army General Inspectorate was established for the first time in 1909. With the “army organization regulation” issued in 1910, the practice of  of inspecting was extended to all existing armies. The inspectorate institution, which was put into practice in 1913, but it is abolished with the outbreak of the First World War. However, the Mudros Armistice, signed on October 30, 1918, created a new stiuation, and the Ottoman General Staff had an effort to reorganize the army under the conditions of the armistice. Within the scope of restructuring of the army in accordance with the provisions of the armistice, it was decided to reactive the inspection organization on April 30, 1919. After the establishment of the 1st, 2nd, 3rd Army Inspecorates, Mustafa Kemal Pasha was appointed as the inspector of the 9th Army (later the 3rd Army), Cemal Pasha as the inspector of the 2nd Army and Fevzi Pasha as the Inspector of the 1st Army. In particular, the sending of Mustafa Kemal Pasha to Anatolia as an army inspector was at the center of a long-running debate. Was really Mustafa Kemal Pasha sent to Anatolia with estraordinary powers not granted to the other inspectors? Did not the other inspectors have similar powers?
This study aims to put the establishment of inspectorates on a historical basis by taking the concept of the Army Inspectorate and to reveal the process of assigning Mustafa Kemal Pasha as Army Inspector depending on historical conditions. The problematic of the study is to determine the activities of the other inspectors when Mustafa Kemal Pasha started the War of Independence. For this reason, the discussion of why Mustafa Kemal Pasha or the other commanders were chosen as inspectors was not entered in the article, only the fields of activities of inspectors were examined. In the preparation of the article, newspapers, memoirs and works on this issue were used, especially the Military History Archive (ATASE) and the Ottoman Archive.
  
Keywords: Armistice Period, Army Inspectorates, Entente States, Istanbul Government, Mustafa Kemal Pasha, Cemal Pasha 
 

References

  • Akşin, Sina.“Amasya Toplantısı ve Amasya Kararlarının Mahiyeti.” I. Milli Mücadele’de Amasya Sempozyumu 20-22 Mayıs 1986 (Samsun: Eser Matbaası, 1986): 30-35.
  • ………, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele I. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1998.
  • Arıburnu, Kemal. Sivas Kongresi: Samsun’dan Ankara’ya Kadar Olaylar ve Anılar. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 1997.
  • Atatürk, M. Kemal. Nutuk  I-III. İstanbul: MEB. Yayınları, 2000.
  • Aydemir, Şevket Süreyya. Tek Adam (1919-1922), II. İstanbul: Remzi Kitapevi, 1967.
  • Aydoğan, Erdal. Samsun’dan Erzurum’a Mustafa Kemal. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2000.
  • Balcı. Ramazan.“Kosova Islahatı (1896-1905): Rumeli Vilayet-i Şahanesine Mahsus Mevadd-ı Islahiyye Layihası’nın Kosova’da Uygulanması.” Türkiyat Mecmuası, no. 22 (Güz 2012): 1-37.
  • Başak, Tolga. Türk ve İngiliz Kaynaklarıyla Mondros Mütarekesi ve Uygulama Günlüğü (30 Ekim-30 Kasım 1918). İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık, 2013.
  • Bayar, Celal. Ben de Yazdım Milli Mücadeleye Gidiş I. İstanbul: Sabah Yayınları, 1997.
  • ………, Ben de Yazdım Milli Mücadeleye Gidiş VII. İstanbul: Sabah Yayınları, 1997.
  • Bayraktar, Kaya. “Makedonya Sorunu ve Avrupa Müdahalesi (1902-1905).” Bilig, no. 69 (Bahar 2014): 1-28.
  • Bayur, Hikmet. Türk İnkılâbı Tarihi I, Kısım: 2. Ankara: TTK Yayınları, 1991.
  • Bıyıkoğlu, Tevfik. Atatürk Anadolu’da I. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 1959.
  • Borak, Sadi. Atatürk’ün İstanbul’daki Çalışmaları (1899-16 Mayıs 1919). Ankara: Kırmızı Beyaz Yayınları, 2004.
  • Cebesoy, Ali Fuat. Milli Mücadele Hatıraları I. İstanbul: Vatan Neşriyatı, 1953.
  • Hürriyet Gazetesi, (17 Nisan 1975). “Çakmak, Fevzi.”
  • Danişmend, İsmail Hami. İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi IV. İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1972.
  • Demiray, Ahmet. “Mustafa Kemal ve Amasya.” Yeni Tanin (22 Haziran 1981): 1-5.
  • Devlet-i Aliye-i Osmaniyye Ordusu’nun Teşkilât-ı Esâsiyye Nizamnamesi. İstanbul: Matbaa-i Askeriyye, 1326.
  • Erim, Nihat. Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarihi Metinleri I. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, TTK. Basımevi, 1953.
  • Gök, Dursun. “Mersinli Cemal Paşa.”Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 12, no. 34 (Mart 1996): 125-149.
  • Gök, Hayrullah. Mareşal Fevzi Çakmak’ın Askeri ve Siyasi Faaliyetleri (1876-1950). Ankara: Genelkurmay ATASE Yayınları, Genel Kurmay Basım Evi, 1997.
  • Jaeschke,Gotthard. Kurtuluş Savaşı İle İlgili İngiliz Belgeleri. çev. Cemal Köprülü. Ankara: TTK. Basımevi, 1991.
  • Karabekir, Kazım. İstiklal Harbimiz, I. Sadeleştiren: Faruk Özerengin. İstanbul: Emre Yayınları, 1993.
  • Karaca, Ali. Anadolu Islahatı ve Ahmet Şakir Paşa (1838-1899). Yayına Hazırlayan: Muhittin Salih Eren. İstanbul: Eren Yayıncılık, 1993.
  • Karaca, Taha Niyazi. Son Osmanlı Meclis-i Mebusan Seçimleri. Ankara: TTK Yayınları, 2004.
  • Menç, Hüseyin. Milli Mücadele Yıllarında Amasya Portreler-Belgeler. Ankara: Yeşilırmak Kitabevi, 1992.
  • Osmanlı Belgelerinde Birinci Dünya Harbi II. İstanbul: T.C. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivleri Dairesi Başkanlığı Yayınları, 2013.
  • Özkan, Hülya. İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele Karşıtı Faaliyetleri (4 Mart 1919- 16 Ekim 2020). Ankara: Genelkurmay Basımevi, 2004.
  • Özkaya, Yücel. “Mustafa Kemal Paşa Anadolu’da.” Milli Mücadele Tarihi (Makaleler), 137-170. Hazırlayan: Berna Türkdoğan. Ankara: ATAM Yayınları, 2002.
  • Öztuna, Yılmaz. II. Abdülhamîd Zamânı ve Şahsiyeti. İstanbul: Kubbealtı Yayınları, 2008.
  • Paruşev, Paraşkev. Atatürk. çev. Naime Yılmaer. İstanbul: Cem Yayınevi, 1981.
  • Peker, Nurettin. İstiklal Savaşının Vesika ve Resimleri (1918- 1923), İstanbul: Gün Basımevi, 1955.
  • Sarıhan,Zeki. Kurtuluş Savaşı Günlüğü I. Ankara: TTK. Basımevi, 1993.
  • Savaş, Mevhibe. “Mustafa Kemal-Amasya ve İki Din Adamı.” Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Atatürk Yolu Dergisi 5, no. 19 (Ankara: 1997): 315-323.
  • Tansel,Selahattin. Mondros’tan Mudanya’ya Kadar 1. İstanbul: MEB. Yayınları, 1991.
  • ………, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar II. İstanbul: MEB Yayınları, 1991.
  • Taşdemir, Serap. “Türkiye Cumhuriyeti’nin Doğum Belgesi: Amasya Tamimi.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 11, no. 63 (Ankara: 2005): 1076-1077.
  • Türkmen, Zekeriya. Mütareke Döneminde Ordunun Durumu ve Yeniden Yapılanması (1918-1920). Ankara: TTK. Yayınları, 2001.
  • Uluğ, Naşit Hakkı. Siyasi Yönleriyle Kurtuluş Savaşı. İstanbul: Milliyet Yayınları, 1973.
  • Ülkütaşır, M. Şakir. “Atatürk Samsun ve Havza’da.” Türk Kültürü, no. 49 (Kasım 1966): 30-32.
  • Yalçın, E. Semih & Salim Koca. Mustafa Kemal Paşa’nın Anadolu’ya Geçişi. Ankara: Berikan Yayınları, 2005.
  • Yavuz, Ünsal. Atatürk, İmparatorluktan Milli Devlete. Ankara: TTK. Yayınları, 1999.
  • Yazıcı, Nuri. Milli Mücadelede Pontusçu Faaliyetler. Ankara: A.Ü. Basımevi, 1989.
  • Yılmaz, Veli. Fevzi Çakmak. İstanbul: Kastaş Yayınevi, 2006.
  • Zeyrek, Şerafettin. “Amasya Mülâkatı.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 5, no. 14 (Ankara: 1989): 467-477.
  • Zürcher, Erik J. Milli Mücadelede İttihatçılık. çev. Nüzhet Salihoğlu. İstanbul: İletişim Yayınları, 2010.


Tarihler

  • Başvuru Tarihi / Submitted : 20.12.2020
  • Kabul Tarihi / Accepted : 31.12.2020
  • Yayınlanma Tarihi / Issued : 21.01.2021