2021 Ocak/January, 34-52

Sultan Sencer’in Son Büyük Zaferi: Evbeh Savaşı (1152)

Sultan Sanjar’s Last Great Victory: The Ewbeh War (1152)

Dr. Vural ÖNTÜRK


Kaynak Göster / Citation
Chicago: 
Öntürk, Vural. "Sultan Sencer'in Büyük Zaferi: Evbeh Savaşı (1152)."Tarihçi 1, no.1(2021): 34-52.

Full Article              Özet/Abstract     Söyleşi/Live Interview
     Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı Pdf-indir-Copy.png                    Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı 1200px-Youtube_icon.svg_-1024x1024.png                Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı Shot-0006.jpg


Özet

Büyük Selçuklu Devleti sultanı Berkyarûk tahta çıktıktan kısa bir süre sonra 1097 yılında merkezi Merv olmak üzere Gazne sınırlarına kadar uzanan Horasan topraklarını Sencer’e iktâ etmiş ve böylece Sencer’in Horasan’daki meliklik devri başlamıştı. Bu dönem Gazneliler Devleti’nin gerileme sürecine tesadüf etmekteydi. Sencer, Gazneli hanedanı içerisinde meydana gelen taht kavgalarına müdahil olarak Behramşâh-ı Gaznevî’nin tahta geçmesini sağladı. Bu başarılı siyasetin karşılığında Gazneliler, Büyük Selçuklu Devleti’ne tâbi hale geldi (1117).  Diğer taraftan yaklaşık 120 yıldır Gazneli hakimiyeti altında bulunan Gurlular Devleti de bu nedenle Selçuklu tabiyetine girmiş oluyordu. Gurlular, Sultan Sencer’in son zamanlarına kadar Selçuklular Devleti’ne karşı herhangi bir ayaklanma çıkarmadan yıllık vergilerini muntazaman ödediler. Gurlular Devleti’nin bağımsızlık sürecini başlatan Sultan Alâeddin Hüseyin’in tahta çıkmasından bir müddet sonra iki devlet arasındaki siyasî ilişkiler süratle yön değiştirdi. Alâeddin Hüseyin ilk olarak 1149 yılında Gazne’yi istila edip büyük bir katliam yaptı. Ardından Selçuklulara karşı isyan bayrağını açtı. Sonuçta taraflar  1152 (H.547) yılında Evbeh şehrinde karşı karşıya geldiler. Savaşı ezici bir üstünlükle kazanan Sultan Sencer, Büyük Selçuklu Devleti’nin kaybolan otoritesini de yeniden tesis etmiş oldu. Bu çalışmada Evbeh Savaşı ekseninde Gurlu-Selçuklu münasebetleri ele alınmıştır. 
 Anahtar Kelimeler: Büyük Selçuklular Devleti, Gurlular Devleti, Sultan Sencer, Sultan Alâeddin Hüseyin, Evbeh Savaşı. 

Abstract

After his ascension to the throne, Berkyaruq, the sultan of the Great Saljuq State, in 490/1097, gave Khorasan lands to his brother Sanjar. The center of these lands was the city of Marv and reached the borders of Ḡazna. Thus, Sanjar’s era of king began. This period coincided with the regression process of the Ghaznavids State. Sultan Sanjar helped Bahrāmšāh to the throne by intervening in the throne fights that took place within the Ghaznavid dynasty. In return for this succesful policy, the Ghaznavids became dependent to the Great Saljuq State (1117). On the other hand, the Ghurids State, which had been under the command of the Ghaznavids for about 120 years, thus came under the rule of the Saljuqs. The Ghurids paid their annual taxes regularly without causing any uprising against the Saljuq State until the last days of Sultan Sanjar. However, shortly after the ascension of Sultan ʿAlāʾ-al-dīn Ḥosayn, who initiated the independence process of the Ghurid State, the political relations between the two states began to change direction rapidly. ʿAlāʾ-al-dīn Ḥosayn first invaded Ḡazna in 1149 and committed a great massacre. Then he raised the flag of rebellion against the Saljuqs. In the event, the sides met in the city of Ewbeh in 1152 (H.547). Sultan Sanjar, who won the war with an overwhelming superiority, also restored the lost authority of the Great Saljuq State. In this study, the relations between Ghurid-Saljuqs in the axis of the Ewbeh War have been discussed.
 Keywords: Great Saljuq State, Ghurids State, Sultan Sanjar, Sultan ʿAlāʾ-al-dīn Ḥosayn, Ewbeh War. 

References

  • Abdulkadir el-Badâûnî. Müntehabü’tTevârih. Tash. Mevlevî Ahmed Ali Sâhib. Tahran: Silsile-i İntişârât-ı Âsar ve Mefâhir-i Fergengî, 1380.
  • Ahmed b. Lütfullah (Müneccimbaşı). Câmiü’d-Düvel (Selçuklular Tarihi, I, Horasan-Irak, Kirman ve Suriye Selçukluları. Terc. Ali Öngül. İzmir: Akademi Kitabevi, 2000.
  • Ahmed b. Mahmud. Selçuk-Nâme II. Haz. Erdoğan Merçil. İstanbul: Kervan Kitapçılık, 1977.
  • al-Utbi. Kitab-ı Yamini. terc. James Reynolds. London: Harvard College Library, 1868.
  • Ayan, Ergin. “Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nun Yıkılış Süreci.” Kuruluş ve Çöküş Süreçlerinde Türk Devletleri Sempozyumu, 83-107. Sakarya: 2008.
  • Bakır, Abdullah. Yazıcızâde Ali’nin Selçuk-Nâme İsimli Eserinin Edisyon Kritiği, Giriş-Metin-Dizin, Basılmamış Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2008.
  • Bayur, Yusuf Hikmet. Hindistan Tarihi I. Ankara: TTK Yayınları, 1987.
  • Bosworth, Clifford Edmund, “ʿAlāʾ-al-dīn Ḥosayn Jahānsūz.” Encyclopædia Iranica I, no. 7, (1984): 778-779.
  • Bosworth, Clifford Edmund. “The Early Ghaznavids.” The Cambridge History of Iran IV, (New York, 2008): 162-168.
  • Cüzcânî, Ebû Amr Minhâcüddîn Osmân b. Sirâciddîn Muhammed. Tabakât-ı Nâsırî. I. Tashih: Abdulhay Habibî. Kabil: Encümen-i Târîh-i Afganistan, 1342.
  • Dames, Mansel Longworth. “Gur.” İ.A. IV, 826-828. İstanbul: MEB, 1997.
  • Devletşâh b. Alâü’d-Devle Bahtîşâh el-Gâzi. Tezkiretü’ş-Şûarâ I. Çev. Necati Lügal. İstanbul: Kervan Yayın ve Kitapçılık Neşriyat, 1977.
  • el-Hüseynî Sadruddîn Ebû’l-Hasan Ali İbn Nasır İbn Ali. Ahbârü’d-Devleti’s-Selçukiyye, Çev. Necati Lügal. Ankara: TTK Yayınları, 1999.
  • er-Ravendî (Muhammed b. Ali b. Süleyman). Râhat-üs-Sudûr ve Âyet-üs-Sürûr II. Terc. Ahmet Ateş. Ankara: TTK Yayınları, 1999.
  • Fasih Hâfî, (Ahmed b. Muhammed). Mücmel-i Fasihî II. Tashih: Muhsin Nâci Nasrabâdî. Tahran: Esâtir, 1384.
  • Gerdizî, Ebû Said Abdulhay b. Dahhâk b. Mahmud. Târîh-i Gerdizî. Tashih: Abdulhayy Habibî. Tahran: Dünya-yı Kitab, 1363.
  • Ghafur, Muhammad Abdul. The Gorids History, Culture and Administration 543-612/1148-1215-16. Dissertation zur Erlangug der Doktorvürde der Philisophischen Fakultat der Universitat. Hamburg: 1960.
  • Gıyâsüddîn Hândmîr. Târîhu Habibi’s-Siyer fî Ahbâr-ı Efrâd-ı Beşer II. Tahran: Kitabhâne-i Hayyâm, 1333.
  • Hamdullah Müstevfî (Ebû Bekir b. Ahmed b. Nasr Müstevfî Kazvînî). Târîh-i Güzîde. Tashih: Abdü’l-Hüseyin Nevâhî. Tahran: Müesseset-ü İntişârât-ı Emîr-i Kebîr, 1387.
  • Hesamipour, Ahmad. “Selçuklular.” Tarih Okulu Dergisi IV, (2009): 137-161.
  • İbnü’l-Esîr. el-Kâmil fi’t-Târih IX. Çev. Abdulkerim Özaydın. İstanbul: Bahar Yayınları, 1987.
  • Kafesoğlu, İbrahim. Selçuklu Tarihi. İstanbul: MEB Yayınları, 1992.
  • Khan, Mustafa. “A History of Bahram Shah of Gaznin.” Islamic Culture XXIII, (1949): 199-235.
  • Köymen, Mehmet Altay. “Selçuklu Devri Kaynaklarına Dair Araştırmalar, I: Büyük Selçuklu İmparatorluğu’na Dair Münşeat Mecmuaları.” Ankara Üniversitesi DTCF Dergisi VIII, no. 4, Ankara (Ayrı Basım), (1951)
  • Köymen, Mehmet Altay. Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi II.Ankara: TTK Yayınları, 2011.
  • Luther, Kennet Allin. The History of The Saljuq Turks, From The Jâmi’al-Tavârikh, An Ilkhanid Adaption of The Saljuk-nâma of Zâhir al-Din Nîsâbûrî. edit. C. E. Bosworth. Kurzon: 2008.
  • Merçil, Erdoğan.  Gazneliler Devleti Tarihi. Ankara: TTK Yayınları, 2007.
  • —————, Kirman Selçukluları, Ankara: TTK Yayınları, 1989.
  • —————–“Mahmûd-ı Gaznevî”, DİA XXVII, Ankara: TDV, 2003.
  • Minhâc Sirâc Cüzcânî. “Tabakât-ı Nâsırî: On İkinci Tabaka Selçuklular.”Çev. Akbar A. Aghdam. Tarih Okulu Dergisi VIII. (2010): 111-140.
  • Muhammed b. Ali b. Muhammed Şebânkâreî. Mecmâü’l-Ensâb. Tashish: Muhaddis, M. H. Tahran: Müessese-i İntişârât-ı Emîr-i Kebîr, 1376.
  • Muhammed Kasım Hinduşah Esterabâdî. Târîh-i Firişte. Musahhih: Muhammed Rıza Nasırî. İsfehan: Merkez-i Tahkikat-ı Rayanei-yi Kâyimiyye, t.y.
  • Nizâmî Aruzî Semerkandî. Çehâr Makâle. Çev. Esin Eren Soysal. İstanbul: Demavend Yayınları, 2016.
  • Oruç, Züriye. “Ortaçağ Türk-İslâm Dünyasında Mizahın Seyirlik ve Dilbaz Ustaları: Saray Maskaraları.” Türk-İslâm Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi XXVI. (2018): 145-161.
  • Öntürk, Vural. “Gurluların Var Olma Mücadelesinde Bir Dönüm Noktası: Âhengerân Savaşı (400/1010-1011).” Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi XLIX. (2020):161-174.
  • Özgüdenli, Osman Gazi. Sultan Sencer ve Kara-Hitaylar–Katavan Savaşı. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 1994.
  • Paul, Jürgen. “The Histories of Herat”, Iranian Studies XXXIII, no. 1 (2) (Winter-Spring, 2000): 93-115.
  • —–Ravzatu’s-Safâ fî Sîreti’l-Enbiya ve’l-Mülûk ve’l-Hulefâ (Tabaka-i Selçukiyye). Tercüme ve Notlar: Erkan Göksu. İstanbul: Kronik Kitap, 2018.
  • Raza, Jabir. “The Afghans And Their Relations With The Ghaznavids And The Ghurids.” Proceedings Of The Indian History Congress, LV, (1994): 784-791.
  • Reşîdüddin Fazlullah Hemedânî. Câmiü’t-Tevârih -Selçuklu Devleti, Çev. Erkan Göksu-H. Hüseyin Güneş. İstanbul: Selenge Yayınları, 2011.
  • Sedîdeddin Muhammed Avfî. Cevâmiü’l-Hikâyât ve Levâmiü’r-Rivâyât. Tashih: Muhammed Tâki Bâhar. Tahran: Kitabhane-i Meclis-i Senâi, 1324.
  • Sevim, Ali & Edoğan Merçil. Selçuklu Devletleri Tarihi Siyaset,  Teşkilat ve Kültür. Ankara: TTK Yayınları, 2014.
  • Seyyid Hamîdüddin Muhammed b. Burhânüddin Hâvendşâh b. Kemâlüddin Mîrhând. Ravzatü’s-Safâ fî Sîreti’l-Enbiyâ ve’l-Mülûk ve’l-Hulefâ IV. Neşr. Abbas Zeryab. Tahran: İntişârât-ı İlmî, 1338.
  • Sümer, Faruk. Oğuzlar (Türkmenler), Tarihleri, Boy Teşkilatı, Destanları. Ankara: Üniversitesi Basımevi, 1972.
  • Şahin, Mustafa. Ortaçağ’da Herat Bölgesi: Gaznelilerin Kuruluşundan Timurluların Yıkılışına Kadar.  Basılmamış Doktora Tezi. Tokat: Gazi Osman Paşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2013.
  • Şemsüddin Muhammed el-Musevî. Kitâb-ı Essâhü’t-Tevârih. Turhan Sultan, nr. 224.
  • Turan, Osman. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. İstanbul: Turan Neşriyat Yurdu, 1969.
  • Yahya b. Abdüllatif Kazvinî. Lubbû’t-Tevârih. Tahran: İntişârât-ı Bünyâd, 1343.
  • Yezdî, Hasan b. Şihâb b. Hüseyin. Câmiü’t-Tevârîh-i Hasenî, Fatih nr. 4307.
  • Zahireddin Nişabûrî. Selçuknâme.  çev. Ayşe Gül Fidan. İstanbul: Kopernik Yayınları, 2018.
  • ————————-. Selçuknâme. Tashih: Mirzâ İsmail Avşar-Muhammed Ramazanî. Tahran: İntişârât-ı Esâtir, 1390.


Tarihler

  • Başvuru Tarihi / Submitted : 15.12.2020
  • Kabul Tarihi / Accepted : 21.12.2020
  • Yayınlanma Tarihi / Issued : 21.01.2021