2021 Ocak/January, 112-135

Cemal Paşa Suikastı İle İlgili İddialar ve İki Yeni Belge

Allegations Regarding the Assassination of Cemal Pasha and Two New Documents

Prof. Dr. Mustafa ÇOLAK


Kaynak Göster / Citation
Chicago: 
Çolak, Mustafa. “Cemal Paşa Suikastı İle İlgili İddialar ve İki Yeni Belge.” Tarihçi 1, no. 1 (Ocak 2021): 112-135.

Full Article               Özet/Abstract             Söyleşi/Live Interview
   Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı Pdf-indir-Copy.png                       Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı 1200px-Youtube_icon.svg_-1024x1024.png                        Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı Shot-0006.jpg 


Özet

Cemal Paşa iki yaveri ile birlikte, 21 Temmuz 1922 tarihinde, Tiflis’te bir cinayete kurban gittiğinde, dünya kamuoyunun büyük bir kısmı bu cinayetin Ermeni militanlar tarafından işlendiğine inandırılmıştı. Bir taraftan Bolşevik Rusya’nın basına servis ettiği haberler diğer taraftan kısa süre önce Ermeni teröristlerce Sait Halim Paşa, Talat Paşa, Dr. Bahaeddin Şakir, Cemal Azmi gibi İttihat ve Terakki Cemiyeti Merkez-i Umumi üyelerinin öldürülmeleri, Cemal Paşa cinayetinin de fanatik Ermeni milliyetçileri tarafından işlenmiş olabileceği iddiasını doğrular şeklinde bir algı oluşturmuştu. Fakat kısa süre sonra suikastın arkasındaki esas gücün Bolşevik Rusya olabileceği ihtimali de kuvvetlenmeye başlamıştı. Zamanla bu iddia çeşitlenerek, Cemal Paşa’nın İngilizler tarafından veya Enver Paşa tarafından öldürülmüş olabileceğine yönelik görüşler da ortaya atıldı. Dolayısıyla Cemal Paşa suikastının kimler tarafından ve niçin düzenlendiği sorunsalı günümüze kadar güncelliğini korumaktdır.
Bu çalışmada önce Cemal Paşa suikastı ile ilgili dört temel iddia ele alındı. Sonra da Alman Dışişleri Bakanlığı Arşivi’nden elde edilen ve belge niteliği taşıyan bir gazete makalesi ile bir gazete haberi iddialar çerçevesinde değerlendirmeye tabi tutuldu. Almanya’ya ait bu iki yeni belge Cemal Paşa Suikastı’na karar verenlerin ve organize edenlerin Bolşevik Rusya olabileceği yönündeki iddialara katkı sağlamaktadır. Dolayısıyla bu çalışma Cemal Paşa’nın Bolşevikler tarafından öldürülmüş olabileceği iddiasına yeni belgelerle bir bakış açısı getirmektedir. Çalışmada konu ile ilgili kaleme alınmış telif eserler kullanılmakla beraber, özellikle Berlin’deki Dışişleri Bakanlığı Arşivi’nden temin edilen belgeler özgün nitelikli yeni kaynaklar olarak makalede yer almaktadır. 
Anahtar Kelimeler: Hesse, Nemesis, Afganistan, Deutsche Allgemeine Zeitung, Cemal Paşa, Enver Paşa 

Abstract

When Cemal Pasha and his two aide de camps were murdered in Tbilisi on July 21, 1922, the world public opinion mostly believed that this murder was committed by Armenian militans. On the one hand, the news presented to the press by Bolshevik Russia, on the other hand, the killing of members of the CUP headquarters such as Sait Halim Pasha, Talat Pasha, Dr. Bahattin Şakir and Cemal Azmi by Armenian terrorists, had also formed a perception on the murder of Cemal Pasha may have been committed by fanatical Armenian nationalist. However, the possibility that Bolshevik Russia might be the main force behind the assassination was also getting stronger. Over time, these alegations on the murder diversified and some opinions were argued that Cemal Pasha might have been killed by the British or by Enver Pasha. Therefore, the question of who organized the Cemal Pasha assassination and why is up to date. 
In this study, firstly, four main allegations about were discussed. Afterwards, a documentary article and news form newspapers obtained from the Archive of the German Foreign Ministry evaluated within a framework of the allegations.  These two new documents form German newspapers contibute to the claims that those decided and organized the assassination of Cemal Pasha could be Bolshevik Russia. Therefore, this study brings a perspective with new documents to the allegation that Cemal Pasha may have been killed by the Bolsheviks. Although the books and articles written on the subject are used in the study, especially the documents obtained from the Archive of the Foreign Ministry in Berlin were included in the article as new original sources.
Keywords: Hesse, Nemesis, Afganistan, Deutsche Allgemine Zeitung, Cemal Pasha, Enver Pasha 

References

  • Artuç, Nevzat. Cemal Paşa. Askeri ve Siyasi Hayatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2010.
  • Babacan, Hasan. “Cemal Paşa”, Arayışlar, Yıl 3, no. 5-6 (2001): 19-31.
  • Babacan, Hasan & Servet Avşar. Cavid Bey Meşrutiyet Ruznâmesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2015.
  • Bahriye Nazırı ve 4. Ordu Kumandanı Cemal Paşa Hatırat. haz. Metin Martı. İstanbul: Arma Yayınları, 1996.
  • Baykal, Hülya. “Millî Mücadelede Yıllarında Mustafa Kemal Paşa ile Cemal Paşa Arasındaki Yazışmalar”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 5, no. 14 (Mart 1989): 379-439.
  • Çalık, Ramazan. “Alman Kaynaklarına göre Cemal Paşa”, Osmanlı Araştırma Dergisi, XIX, (İstanbul 1999): 223-225.
  • Çolak, Mustafa. “Cemal Paşa Cinayeti ve Ermenilerin Nemesis Operasyonu”, Osmanlı’dan Günümüze Eşkıyalık ve Terör, ed. Osman Köse, 413-424. Etüt Yayınları, 2009.
  • Çolak, Mustafa. Komitenin Ruhu Talat Paşa. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2018.
  • Erden, Ali Fuat. Birinci Dünya Harbinde Suriye Hatıraları I. İstanbul: 1954.
  • Hanioğlu, M. Şükrü. “Cemal Paşa.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi VII, 305-307. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
  • Hosfeld, Rolf. Operation Nemesis. Köln: Kiepenheuer & Witsch, 2005.
  • Karabekir, Kâzım. İstiklâl Harbimiz,. İstanbul: Merk Yayıncılık, 1988.
  • Özdemir, Hikmet. Üç Jöntürk’ün Ölümü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2007.
  • Özdemir, Hikmet. Cemal Paşa Cinayeti. Ankara : Başkent Üniversitesi Stratejik Araştırmalar Merkezi, 2006.
  • Perinçek, Mehmet.“Sovyet Arşivlerinden Yeni Belgeler Cemal Paşa’nın Ailesine Bin Altın Sovyet Yardımı.” Toplumsal Tarih, no. 151 (Temmuz 2006):79-80.
  • Ziya Şakir. İttihat ve Terakki, III Nasıl Öldü?, İkinci Baskı (İstanbul: Akıl Fikir Yayınları, 2018)
  • Ziya Şakir. Yakın Tarihin Üç Büyük Adamı: Talat, Enver, Cemal Paşalar. İstanbul: Kaknüs Yayınları, İstanbul 2010.


Tarihler/ Dates

  • Başvuru Tarihi / Submitted : 09.01.2021
  • Kabul Tarihi / Accepted : 18.01.2021
  • Yayınlanma Tarihi / Issued : 21.01.2021