2021 Mayıs/May, 27-53.

Arnold J. Toynbee’nin Meydan Okuma ve Tepki Kuramı Çerçevesinde Türk Modernleşmesine Bakış

The Turkish Modernization within the Scope of Arnold J. Toynbee’s Challenge and Response Theory

Hikmet ÇİL


Kaynak Göster / Citation
Chicago: 
Çil, Hikmet. “Arnold J. Toynbee’nin Meydan Okuma ve Tepki Kuramı Çerçevesinde Türk Modernleşmesine Bakış” Tarihçi 1, no. 2 (Mayıs 2021): 27-53. 

Full Article                         Özet/Abstract
    Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı Pdf-indir-Copy.png                                 Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı 1200px-Youtube_icon.svg_-1024x1024.png      


Özet

Arnold J. Toynbee, ileri sürdüğü “meydan okuma ve tepki” kuramı ile toplumların, kültürlerin, tarihsel sürecin ve uygarlıkların meydan okuma ve tepki ilişkisi ile geliştiğini açıklamaktadır. Meydan okuma ve tepki aynı zamanda bir çatışma, bir karşıtlık da ortaya çıkarmaktadır. Toynbee’ye göre; farklı inançlar, kültürler karşı karşıya geldiklerinde bir çatışma yaşanıyor, bu çatışmanın sonucunda ortaya çıkan tepki toplumları daha ileriye götüren bir motivasyon oluşturuyordu. Bütün insanlık tarihinin temelini oluşturan etken, çatışma ve meydan okuma ile gerçekleşen etki-tepki süreciydi. 
Osmanlı Devleti’nin Batı uygarlığı ile karşılaşması hem bir çatışmayı hem de meydan okumayı ortaya çıkarmıştır. Arnold Toynbee’nin meydan okuma ve tepki kuramı çerçevesinde değerlendirildiğinde Batılı devletlerin askeri ve siyasi üstünlük elde etmeleriyle başlayan sürece karşı Osmanlıların geliştirdiği tepkinin aynı zamanda kendi içerisinde bir meydan okuma da barındırdığı görülmektedir. Osmanlı meydan okuması hem Batı’nın değerlerine yönelik bir reddiyecilik hem de Batı’nın sahip olduğu gücü elde etme yollarını arayış şeklinde kendisini göstermiştir. Bu bağlamda makalenin üzerinde durduğu problematik; Osmanlı Devleti’nin Batı karşısında gerilemeye başladığı 18. yüzyıldan sonra başlayan üstün güce karşı ortaya çıkan meydan okuma ve tepkinin uzun bir süreçte nasıl gerçekleştiğini tespit etmeye yöneliktir. 
Bu çalışma Türk modernleşme sürecinin geçirdiği etki-tepki sürecini ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunu Arnold Toynbee’nin meydan okuma ve tepki kuramı çerçevesinde değerlendirmektedir. Bu açıdan çalışmada hem Toynbee’nin çatışma kuramı hem de Türkiye’deki modernleşme süreci panoramik bakış açısıyla ele alınarak, Türk modernleşmesi kuramsal açıdan yorumlanmaktadır. 
     Anahtar kelimeler: Arnold J. Toynbee, Meydan Okuma ve Tepki Teorisi, Türk Modernleşmesi, Türkiye Cumhuriyeti

Abstract

Arnold J. Toynbee explains with “the challenge and respond theory” that societies, cultures, historical processes and civilizations develop with the relation of challenge and response. Challenges and responses also reveal the conflict and the antagonism. According to Toynbee; when different beliefs and cultures come across, some conflicts ensue and the reflection, as a result of these conflicts, creates a motivation that takes societies furtherward. It is the action-reaction process that formed the basis of the whole human history.
That the Ottoman Empire encountered with Western civilization has revealed both a conflict and a challenge. When evaluated within the frameaork of Arnold Toynbee’s teory of challange and response, it has been seen that the reaction showed by the Ottomans against the process that started with the military and political superiority of the western states, also contianed a challenge in itself.  In this context, the article focuses on determining how the Ottoman Empire’s “challenge and response” once takes place in the long run  after its decline starting from the 18th century against a superior powers of the West.                                                            
This paper evaluates Turkish modernization’s action-reaction process, and the establishment of the Republic of Turkey within the scope of Arnold Toynbee’s theory of challenge and response. In this respect, the study theoretically interprets both Toynbee's theory of conflict and the modernization process in Turkey from a broad perspective, which reviews the theoretical aspects of the modernization process.
     Keywords: Arnold J. Toynbee, the Teory of Challenges and Responses, the Turkish Modernization, the Turkish Republic

Kaynakça

  • Ahmad, Feroz. Bir Kimlik Peşinde Türkiye, Çev. Sedat Cem Karadeli, (İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2006)
  • Ahmady, Enamullah. Cemaleddin Afgânî’nin Düşünce Dünyası, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe Ve Din Bilimleri Anabilim Dalı İslam Felsefesi Bilim Dalı, (Konya: Yüksek Lisans Tezi, 2012)
  • Akça, Gürsoy- Hülür, Himmet. “Osmanlı-Türk Düşüncesindeki Doğu-Batı İmgelerini Küreleşme Tartışmaları Bağlamında Yeniden Düşünmek”, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 16, (2004): 259-282.
  • Akşin, Sina. “Sened-i İttifak İle Magna Carta’nın Karşılaştırılması”, Tarih Araştırmaları Dergisi, Cilt: 16/27, (1992): 115-123.
  • Akyıldız, Ali. Osmanlı Bürokrasisi ve Modernleşme, (İstanbul: İletişim Yayınları, 2012)
  • Aysal, Necdet. “Atatürk Döneminde İç Politika”, Ed. Temuçin Faik Ertan, Başlangıcından Günümüze Türkiye Cumhuriyeti Tarihi,  (Ankara: Siyasal Kitabevi, 2017)
  • Aysever, Kubilay. “Arnold J. Toynbee’nin Tarih Görüşü”, TUFET Felsefe Dünyası, (1990): 55-66.
  • Balkız, Bekir. “Türk Modernleşmesi, Pozitivizm ve Sosyoloji” Akdeniz Bilimler İnsanı Dergisi, 2, (2015): 123-149.
  • Berkes, Niyazi. Türk Düşününde Batı Sorunu, (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2018)
  • ____________, Türkiye’de Çağdaşlaşma, Haz. Ahmet Kuyaş,  (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2012)
  • Beşirli, Mehmet. “Osmanlı’da Modernleşme ve Aydınlar(1789-1908)”, Dini Araştırmalar, Cilt:2/5, (1999): 131-158.
  • Beydilli, Kemal. “Nizam-ı Cedid”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt:33, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2008): 176-177.
  • ______________,“III. Selim”, TDV. İslam Ansiklopedisi, Cilt:36, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınlar,2009): 425-426.
  • Burak, Durdu Mehmet. “Osmanlı Devleti’nde Jön Türk Hareketinin Başlaması ve Etkileri” Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi (OTAM), 14, (2003): 291-318.
  • Çağman, Ergin. “III. Selim’e Sunulan Bir Islahat Raporu: Mehmet Şerif Efendi Layihası”, Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, (1999): 217-233.
  • Çetinkaya, Bayram Ali. “Modern Türkiye’nin Felsefi Kökenleri, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi,  Cilt:6/2, (2002): 65-92.
  • Davison, Andrew. Türkiye’de Sekülarizm ve Modernlik Hermenötik Bir Yeniden Değerlendirme, Çev. Tuncay Birkan, (İstanbul: İletişim Yayınları, 2012)
  • Doğan, Mehmet. “Osmanlı Timar Sistemi’nde Muasırlarının Gözünden Değişme ve Çözülme”, ÇKÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt:10/ 2, (2019):  149-173.
  • Dönmezer, Sulhi. “Türkiye Cumhuriyeti Devletine yönelik Bozguncu Hareketler ve Tehditler”, Atatürk Araştırma Dergisi, Cilt:13/38, 1(997): 382-396.
  • Engin, Nihat. “Ahmet Asım Efendi”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 2, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1989): 44-45.
  • Erdem, Ufuk. “İngiltere’nin Yeni Başkent Ankara’yı Kabullen(emeye)işi ve İngiliz Büyükelçilik Binasının İnşası”, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırma Dergisi, Cilt: 6/5, (2017): 2194-2227.
  • Eroğlu, Haldun. “Mustafa Kemal Atatürk’ün Düşün Dünyasının Oluşumundaki Etkenlerle İlgili Bazı Görüşler”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, (2001): 285-298.
  • Goloğlu, Mahmut. Türkiye Cumhuriyeti Tarihi-1, Devrimler ve Tepkileri, (İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2004)
  • Gökay, Orhan Şaik. “Kâtip Çelebi”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 25, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2002): 36-40.
  • Gümüş, İnan. “Lütfi Paşa’nın Asafname’si Üzerine İktidarın Denetimi Bağlamında Söylem Çözümlemesi”, Karadeniz Araştırmaları, Cilt: 16/62, (2019): 284-299.
  • Hanioğlu, M. Şükrü. “Batılılaşma”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt:5, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınlar,1992): 152.
  • ________________, Bir Siyasal Düşünür Olarak Doktor Abdullah Cevdet ve Dönemi, (İstanbul: Üçdal Neşriyat, 1981)
  • Ortaylı, İlber. Batılılaşma Yolunda, (İstanbul: Merkez Kitapları Yayınları, 2007)
  • İlyas, Ahmet. “Dersim Ayaklanması sırasında Yaşananlar ve Haydar Kang(k) Olayı”, Tarih ve Gelecek Dergisi, Cilt: 5/2, (2019), 261-471.
  • İpşirli, Mehmet. “Hasan Kâfî El-Akhisarî ve Devlet Düzenine Ait Eseri Usûlü’l-Hikem Fî Nizâmi’l-Âlem”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi, (1981): 239-278.
  • _____________,“Tatarcık Abdullah Efendi”,  TDV. İslam Ansiklopedisi, Cilt:1, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları,1988): 99-100.
  • Kabaklı, Enes. “Arnold J. Toynbee”, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt. 41, (İstanbul: Türkiye Diyanet Yayınları, 2012): 272-274.
  • Kara, Abdullah. 17. Yüzyıl Siyasetnâmelerinin Temel Meseleleri: Hâbnâme Üzerinde Bir Değerlendirme, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Anabilim Dalı Siyaset ve Sosyal Bilimler Bilim Dalı, (Bursa: Yüksek Lisans Tezi, 2018)
  • Karaca, Taha Niyazi. Tarihçi- Geçmişi Kurgulamak: Kuram- Tasarım-İnşa, (İstanbul: Timaş Yayınları, 2020)
  • Karpat, Kemal H. Osmanlı’da Değişim,  Modernleşme ve Uluslaşma, Çev. Dilek Özdemir, (Ankara: İmge Kitabevi Yayınları, 2006)
  • Kili, Suna. Atatürk Devrimi Bir Çağdaşlaştırma Modeli,  (Ankara, Yenigün Yayınları, 1998)
  • Kirman, Emin. Çok Partili Döneme Geçiş Süreci ve Türk Siyasal Kültüründe Muhalefet Olgusunun Gelişimi(1946-1950) , Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Isparta: Yüksek Lisans Tezi, 2006)
  • Kurşun, Zekeriya. Yol Ayırımında Türk Arap İlişkileri, (İrfan Yayınları: İstanbul 1992)
  • Küçük, Cevdet. “Türkiye- Tarih”, Atatürk ve Türk Tarihi”,  TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt:41, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012): 566-574.
  • Lewis, Bernand. Modern Türkiye’nin Doğuşu, Çev. Boğaç Babür Tuma, (Ankara: Arkadaş Yayınları, 2010)
  • Mardin, Şerif. Türk Modernleşmesi, Der. Mümtaz’er Türköne- Tuncay Önder,  (İstanbul: İletişim Yayınları 2020)
  • Nam, Mehmet. “Tarihin Kırılma Noktasında Son Şeyhülislamlardan Mustafa Sabri Efendi”, Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, /23, (2010): 95-118.
  • Orlin, Sabev.  “Kâtip Çelebi Ve İbrahim Müteferrika”, Uluslararası Kâtip Çelebi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri, ( İzmir: İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Yayını 2015): 151-172.
  • Ölmez, Adem. “Batıyı Anlatan İlk Osmanlı Metinlerinde “Batı Bilgisi”nin Yorumlanışı”, Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, Cilt:6/11,  ( 2020): 170-183.
  • Özcan, Azmi. “Hilafet”,  TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt:17, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998): 550-551.
  • Parlak, Kemalettin. Arnold J. Toynbee ve Batı Medeniyeti Karşısında Osmanlı İmparatorluğu, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Avrupa Topluluğu Sosyo-Kültürel Yapısı Bilim Dalı, (İstanbul: Yüksek Lisans Tezi, 1993)
  • Shaw, Stanford J. – Shaw, Ezel Kural.   Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, Cilt: II, Çev. Mehmet Harmancı, (İstanbul: E Yayınları, 2012)
  • Şahin, Yakup. “Çatışma Kuramları ve Kimlik Temelli Çatışmalar” Barış Araştırmaları ve Çatışma Çözümleri Dergisi, Cilt:1/1, (2013): 32-55.
  • Nam, Mehmet. “Tarihin Kırılma Noktasında Son Şeyhülislamlardan Mustafa Sabri Efendi”, Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, /23, (2010): 95-118.
  • Toynbee, Arnold J. Tarih Bilinci, çev. Murat Belge, (İstanbul: Bateş Yayınları, 1978)
  • ________________, Türkiye-Bir Devletin Yeniden Doğuşu-, Cilt: 2. Çev. Kasım Yargıcı, (Ankara: Çağdaş Matbaacılık Yayınları, 2000)
  • ________________, “Tarih Konferansları- Professor Arnold Toynbee I Tarihinin Anatomisi Milletler Daha Büyük Cemiyetlerin Ancak Birer Parçasıdırlar: Medeniyetler”, Tarih Araştırmaları Dergisi, Cilt:1/1, (1963): 235-248.
  • Turan, Şerafettin. “Mustafa Kemal Atatürk”,  TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt:31, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınlar, 2006): 310-331.
  • Tunç, Salih. Milli Mücadele (1919 – 1923)’de İç İsyanlar, İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, (İstanbul: Yüksek Lisans Tezi, 1992)
  • Tüfekçi, Meral. İcmâl-i Ahvâl-i Avrupa(Transkripsiyon ve Değerlendirme), Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (İstanbul: Yüksek Lisans Tezi, 2016)
  • Usta, Sefa – Akıncı, Abdulvahap. “Kameralizm”, Yönetim Bilimi-  Tarihsel Gelişim ve Kavramsal Çerçeve,  (Sakarya: Sakarya Kitabevi Yayınları, 2016), 59-83.
  • Uyar, Hakkı. “Atatürk Dönemi İç Politikası (1920-1938)”, Yakın Dönem Türk Politik Tarihi, Anı Yayıncılık, (Ankara: 2007)
  • Ünal, Uğur.  “İdari ve Sosyal Alanlarda Nizam-ı Cedid Çabaları”, Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, /14, (2003): 273-289.
  • Yazıcı, Nevin. Osmanlılık Fikri ve Genç Osmanlılar Cemiyeti, (Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2002)
  • Yıldız, Hakkı Dursun. “Atatürk ve Türk Tarihi”,  TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt:31, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006): 333-335.
  • Yirmisekiz Çelebi Mehmed. Paris’te Bir Osmanlı Seferi, Haz. Şevket Rado, (İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2018)
  • Yücel, Mustafa Serhan. Türkiye’de Yabancı Okullar ve Azınlık Okulları (1925-1926),  Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Bilecik: Doktora Tezi, 2016)
  • Zeki, Onur. Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde Bağımsız Mebuslar ve Yasama Çalışmaları (1920-1923), Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü,  (Ankara: Yüksek Lisans Tezi, 2018)
  • Zorlu, Meltem. Türkçülük Temelinde Türkiye Cumhuriyeti’nin İdeoloğu Ziya Gökalp, Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Çorum: Yüksek Lisans Tezi, 2018)


Tarihler

  • Başvuru Tarihi / Submitted : 01.04.2021
  • Kabul Tarihi / Accepted : 23.04.2021
  • Yayınlanma Tarihi / Issued : 21.05.2021