2021 Mayıs/May, 209-224

İngiliz Yüksek Komiserliği ve İstanbul Hükümetlerine Müdahale Örnekleri

The British High Commission and Examples of Intervention in İstanbul Governments

Dr. Öğretim Üyesi İsmigül ÇETİN


Kaynak Göster / Citation
Chicago: 
Çetin, İsmigül. “İngiliz Yüksek Komiserliği ve İstanbul Hükümetlerine Müdahale Örnekleri” Tarihçi 1, no. 2 (Mayıs 2021): 209-224.


Full Article                         Özet/Abstract
    Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı Pdf-indir-Copy.png                                 Bu görsel boş bir alt niteliğe sahip; dosya adı 1200px-Youtube_icon.svg_-1024x1024.png      


Özet

İngilizler tarafından koloni, manda, himaye gibi farklı adlarla sömürgeleştirilen Güney Afrika, Mısır, Kıbrıs, Yeni Zelanda, Avustralya ve Kanada’da kurulan idari yapılar içerisinde kullanılan bir unvan olan Yüksek Komiserlik, Mondros Mütarekesi’nden sonra İstanbul’da kurulan işgal düzeni içerisinde yer almıştır. 13 Kasım 1918’de İstanbul’u fiilen işgale başlayan İtilaf Devletleri şehirde siyasi ve askeri kanadı olan bir işgal yönetimi kurmuşlardır. Bu işgal yönetiminin siyasi kanadı yüksek komiserlik olarak tanımlanmış ve İngiltere, Fransa, İtalya, ABD ve hatta Yunanistan ile Japonya Yüksek Komiser unvanı verdikleri birer temsilci atamışlarıdır. Bunlar içerisinde en faali ve hem şehirde hem de ülkede en etkili olanı İngiliz Yüksek Komiseri’dir. İngiliz Yüksek Komiseri, resmiyette Osmanlı hükümeti ile İngiliz hükümeti arasında iletişim kanalı gibi görünse de uygulamada bir sömürge valisi gibi davranmış, İstanbul’un yerel idaresinden bakanların atanmalarına kadar pek çok konuda müdahalelerde bulunmuş ve yönetime yön vermiştir.  
Bu çalışmada yüksek komiserlik kavramının kökeni ve kullanım alanları anlatılmış, özellikle İngiliz yüksek komiserinin İstanbul hükümeti ile olan ilişkileri üzerinde durularak, Yüksek Komiserliğin İngiltere Dışişleri Bakanlığı ile haberleşme aracı mı yoksa bağımsız kararlar alabilen ve İstanbul hükümetlerinin aldığı kararları yönlendiren bir yönetim aracı mı olduğu sorgulanmıştır. Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı (ATASE) ve Osmanlı Arşivi başta olmak üzere dönemin kaynakları ile konu hakkında kaleme alınmış olan eserler makalenin temel referanslarını oluşturmuştur.
       Anahtar Kelimeler: Yüksek Komiser, Milli Mücadele, İstanbul Hükümetleri, Sömürgecilik, Mustafa Kemal Paşa

Abstract

The High Commissioner, a title used in administrative structures established in South Africa, Egypt, Cyprus, New Zealand, Australia and Canada colonized by the British under various names such as colony, mandate, patronage, was included in the occupation order establised in Istanbul after the Mudros Armistice. The Entente States, which started to occupy Istanbul on 13 November 1918, established an occupation administration containing political and military parts in the city. The political part of this occupation administration was defined as the High Commissioner. Britain, France, Italy, the USA, and even Greece and Japan appointed their representatives named the High Commissioner. The British High Commissioner was the most active and effective in the city and also in the country. Although officially, it appears to be just a communication channel between the Ottoman and the British governments, in practice, it acted as a colonial governor, intervened in many issues from the local administration of Istanbul to the appointment of ministers directing the politics in Istanbul.
In this paper, the origin and usage areas of the title of high commissioner was explained. Particularly the relationship of the High Comissioner with the Istanbul government was emphasized and it was questioned whether the High Comissioner’s office was a communication tool or an occupation adminitration tool. The sources of the period, especially the Military History Archive (ATASE) and Ottoman Archive, and the works written on the subject constitute the main references of the article. 
     Keywords: High Comission, National Struggle, Governments of Istanbul, Colonisation, Colonialism, Mustafa Kemal Pasha

Kaynakça

  • Afyoncu, Fatma. Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre İşgal Döneminde İstanbul(16 Mart 1920-31 Aralık 1922). Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2009.
  • Atatürk, Kemal. Nutuk I. Ankara: Milli Eğitim Bakanlı Yayınları, 1996.
  • Berridge, G.R. British Diplomacy in Turkey, 1583 to the Present: A Study in the Evolution of the Resident Embassy. Boston: Martinus Nijhoff, Leiden, 2009.
  • Bozkurt, Abdurrahman. İtilaf Devletlerinin İstanbul’da İşgal Yönetimi. Basılmamış Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009.
  • Busch, Briton Cooper. Mudros to Lausanne: Britain’s Frontier in West Asia 1918-1923. New York: State University of New York Press, 1976.
  • Criss, Nur Bilge. İşgal Altında İstanbul (1918-1923). İstanbul: İletişim Yayınları, 1994.
  • Fabal, Rafael René Ortega. The British Administration of Iraq and Its Influence on the 1920 Revolution, (Oslo:Department of Archeology, Conservation, and History, (Unpublished Master Thesis), (IAKH) University of Oslo, 2015)
  • Gökay, Bülent. Emperyalizm ile Bolşevizm Arasında Türkiye. çev. Sermet Yalçın. İstanbul: Agora Kitaplığı, 2006.
  • Graves, Robert. Storm Centres of the Near East: Personal memories 1869-1929. London: Hutchinson & co., 1933.
  • Jaeschke, Gotthard. Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi Mondros’tan Mudanya’ya Kadar (30 Ekim 1918-11 Ekim 1922). Ankara: TTK Yayınları, 1989.
  • Jaeschke, Gotthard. Kurtuluş Savaşı ile İlgili İngiliz Belgeleri. çev. Cemal Köprülü. Ankara: TTK Yayınları,  1971.
  • Jenks, Edward. The Government of The British Empire. Boston: Little, Brown and Company, 1918.
  • Karaca, Taha Niyazi. Sınırları Çizen Kadın: İngiliz Casus Gertrude Bell, (İstanbul: Kronik Yayınevi, 2018),
  • Karay, Refik Halit. Minelbab İlelmihrab. Ankara: İnkılap Yayınları,  2009.
  • Kızıltoprak, Süleyman. Mısır’da İngiliz İsgali Osmanlı’nın Diplomasi Savası (1882-1887). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2010.
  • Korkmaz, Ender. “Mondros Mütarekesi Döneminde Sansür”, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları Dergisi, 19-20 (2011)
  • Köse, İsmail. “The Lloyd George Governtment of the UK: Balfour Declaration the Promise for a National Home to Jews (11916-1920)”, Belleten, LXXXII/294 (2018)
  • Lloyd, Lorna. “What’s in a Name? The Curious Tale of The Office of High Commissioner”, Diplomacy&Statecraft 11, no. 1 (March 2000)
  • Lloyd, Lorna. Diplomacy with a Difference: The Commonwealt Office of High Commissioner 1880-2006. Netherlands: Martinus Nijhoff Publishers, 2007.
  • Long, Charles William Richard. British Pro-Consuls in Egypt, 1914-1929. New York: Routledge Curzon Taylor & Froncis Group, 2005.
  • Lybyer, Albert Howe. “Turkey under the Armictice.” The Journal of International Relations 12, no. 4 (Nisan 1922)
  • Milner, Alfred; England in Egypt. Gorgias Press, 2002.
  • Olson, James Stuart & Robert Shadle. Historical Dictionary of Brtish Empire I. Greenwood Publishing, 1991.
  • Olson, James Stuart & Robert Shade. Historical Dictionary of European Imperialism. USA:Greenwood Publishing, 1996.
  • Pamukçu, Gürkan. “Yapay Bir Devlet Olarak Irak’ın Kuruluşu:1914-1924”, Social Sciences Studes Journal, IV/19 (2018)
  • Priscilla Roberts, “Calthorpe, Sir Somerset (1864-1937), The Encyclopedia of World War I, A Political, Social, Military History,(Ed.Sepencer C. Tucker), ABC-CLIO, USA 2005.
  • Ryan, Andrew. The Last of Dragomans. London: Geoffrey Bles, 1951.
  • Satan, Ali. İngiliz Yıllık Raporlarında Türkiye (1920). İstanbul: Tarihçi Kitabevi,  2010.
  • Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, (Mutlakiyete Dönüş 1918-1919) I. Ankara: Türkiye İş Bankası Yayınları,  1998.
  • Sonyel, Selahi R. Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, Mondros Bırakışmasından Büyük Millet Meclisi’nin Açılışına Kadar I. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1973.
  • Şahin, İsmail & Cemile Şahin, Samet Yüce. “I. Dünya Savaşı Sonrası İngiltere’nin Irak’ta Devlet Kurma Çabaları”, Gazi Akademik Bakış, VIII/15 (Kış 2014)
  • Şimşir, Bilal N. İngiliz Belgelerinde Atatürk I. Ankara: TTK Yayınları, 1973.
  • Şimşir, Bilal N. Malta Sürgünleri. Ankara: Bilgi Yayınevi, 2009.
  • Traill, H.D. Lord Cromer. New York: Edward Arnold, 1897.
  • Türk İstiklal Harbi I, Mondros Mütarekesi ve Tatbikatı. Ankara: Genelkurmay Başkanlığı Harb Tarihi Dairesi Yayınları, 1962.
  • Türkmen, Zekeriya. “İstanbul’un İşgali ve İşgal Dönemindeki Uygulamalar (13 Kasım 1918-16 Mart 1920).” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, XVIII/53 (Temmuz 2002)
  • Welting, Matthew Scott. The Aftermath of Anglo-Zulu War. Minneapolis: Twenty-First Books, 2008.
  • Yaramış, Ahmet. “Mısır’da İngiliz Sömürgecilik Anlayısı: Cromer Örnegi(1883-1907)”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9, no. 2 (Aralık 2007)
  • Zia, Nasım. Kıbrıs’ın İngiltere’ye Geçişi ve Adada Kurulan İngiliz İdaresi, Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1973.


Tarihler

  • Başvuru Tarihi / Submitted : 10.01.2021
  • Kabul Tarihi / Accepted : 11.04.2021
  • Yayınlanma Tarihi / Issued : 21.05.2021